اندازهگذاری انتقال قدرت زنجیری: چرخ زنجیر، طول زنجیر و فاصلهٔ مرکز تا مرکز
چگونه یک انتقال قدرت با زنجیر غلتکی را اندازهگذاری کنیم: نسبت سرعت و تعداد دندانههای چرخ زنجیر، قطر گام، سرعت و کشش زنجیر، اثر وتری، طول زنجیر به تعداد حلقه و فاصلهٔ واقعی مرکز تا مرکز، همراه با مثال حلشده برای یک کانوییر 5.5 kW با 50 rpm.
انتقال قدرت با زنجیر غلتکی (roller chain) یکی از سادهترین راهها برای انتقال توان میان دو شفت موازی است: لغزش ندارد، نسبت سرعت آن ثابت است، در سرعت کم تورک زیاد میدهد و در برابر گرد و خاک و گرمیای که پته (belt) تاب آن را ندارد، مقاومت میکند. اما اشتباه کردن در طراحی آن هم آسان است. چرخ زنجیری (sprocket) که دندانههای کم دارد، زنجیر را تکانتکان میبرد و زود فرسوده میسازد؛ فاصلهٔ مرکز تا مرکزی که از روی نقشه برداشته شود، نیم حلقه شلی به جا میگذارد که هیچکس نمیتواند آن را جمع کند؛ و زنجیری که تنها بر اساس مقاومت شکست انتخاب شود، ممکن است مدتها پیش از رسیدن به آن بار، از خستگی (fatigue) بشکند. یک محاسبهٔ درست انتقال قدرت زنجیری تنها به چند فورمول نیاز دارد: نسبت سرعت، قطر گام چرخ زنجیرها، سرعت و کشش زنجیر، طول زنجیر به تعداد حلقه و فاصلهٔ واقعی مرکز تا مرکز. این رهنما هر کدام را قدم به قدم شرح میدهد و یک مثال کامل برای یک گیرموتور 5.5 kW که شفت سر یک کانوییر را میچرخاند، ارائه میکند.
قدم 1: نسبت سرعت و تعداد دندانههای چرخ زنجیر
زنجیر از پیش هر چرخ زنجیر به یک اندازه حلقه عبور میدهد، پس نسبت سرعت تنها با تعداد دندانهها تعیین میشود:
i = N2 / N1 = n1 / n2
- N1, N2 = تعداد دندانههای چرخ زنجیر محرک (کوچک) و متحرک (بزرگ)
- n1, n2 = سرعت شفت محرک و متحرک، rpm
این نسبت دقیق است و با تغییر بار عوض نمیشود؛ همین دلیل اصلی انتخاب زنجیر به جای پته برای انتقالهایی است که زمانبندی در آنها مهم است یا بار سنگین دارند. چند محدودیت عملی از رهنمودهای طراحی سازندگان زنجیر به دست میآید:
- چرخ زنجیر کوچک: برای انتقالهای صنعتی عمومی 17 دندانه یا بیشتر، و برای سرعتهای بالاتر یا بارهای ضربهای 19 تا 21 دندانه یا بیشتر. زیر حدود 15 دندانه، زنجیر ناهموار کار میکند (قدم 3 را ببینید).
- تعداد دندانهٔ طاق دستکم در یکی از چرخ زنجیرها، همراه با تعداد حلقهٔ جفت، فرسایش را یکسانتر پخش میکند، چون یک حلقهٔ معین در هر دور با همان دندانه درگیر نمیشود.
- نسبت در هر مرحله: تا حدود 7:1 برای یک مرحلهٔ زنجیری معمول است. بیشتر از آن، معمولاً انتقال دومرحلهای یا گیربکس بهتر است.
قدم 2: قطر گام هر چرخ زنجیر
گام زنجیر (pitch) p فاصلهٔ میان مرکز غلتکهاست؛ برای مثال 12.7 mm (1/2 in) برای ANSI 40، 15.875 mm برای ANSI 50، 19.05 mm برای ANSI 60 و 25.4 mm (1 in) برای ANSI 80. غلتکها روی دایرهٔ گام قرار میگیرند که در واقع یک چندضلعی با N ضلع به طول p است، بنابراین:
D = p / sin(180° / N)
قطر گام همان اندازهای است که برای تورک و کشش زنجیر به کار میرود. این مقدار کمی بزرگتر از N × p / π است، یعنی مقداری که اگر چرخ زنجیر را مانند یک پولی صاف حساب کنید به دست میآید، و این تفاوت در چرخ زنجیرهای کوچک اهمیت دارد. زنجیرهای ANSI و زنجیرهای «سری A» استندرد ISO 606 با گام یکسان، از نظر ابعاد یکی هستند (ANSI 80 همان ISO 16A است)، اما زنجیرهای «سری B» بریتانیایی مانند 16B با همان گام، ابعاد غلتک و پهنای متفاوت دارند؛ پس آنها را در یک انتقال با هم یکجا نکنید.
قدم 3: سرعت زنجیر، کشش زنجیر و اثر وتری
سرعت متوسط زنجیر برابر است با تعداد حلقههایی که در هر ثانیه عبور میکنند ضرب در گام:
v = p × N1 × n1 / 60,000 (m/s، با p به mm و n1 به rpm)
کشش کاری در شاخهٔ کشیده از روی توان به دست میآید:
F = P / v (N، با P به W و v به m/s)
در واحدهای انگلیسی همین رابطه به شکل F (lbf) = 33,000 × hp / v (ft/min) است. در انتقالی که درست تنظیم شده باشد، شاخهٔ شل تقریباً هیچ باری ندارد، پس F با تقریب خوب همان بار جانبی روی هر شفت هم هست. این همان باری است که باید برای عمر بیرینگ و برای کنترل خمش در رهنمای قطر شفت ما به کار ببرید.
چون زنجیر به دور یک چندضلعی میپیچد نه یک دایره، سرعت آن با درگیر شدن هر حلقه اندکی بالا و پایین میرود. این را اثر وتری (chordal effect) میگویند و تغییر سرعت تقریباً برابر است با:
Δv / v ≈ 1 − cos(180° / N)
یک چرخ زنجیر 11 دندانه حدود 4% تغییر سرعت میدهد، چرخ زنجیر 19 دندانه حدود 1.4% و چرخ زنجیر 25 دندانه کمتر از 0.8%. این نوسان به شکل سر و صدا، لرزش و فرسایش سریعتر پینها و بوشها خود را نشان میدهد؛ به همین دلیل چرخ زنجیر کوچک باید تا جایی که جا اجازه میدهد، دندانهٔ بیشتر داشته باشد.
قدم 4: طول زنجیر به تعداد حلقه
برای دو چرخ زنجیر با فاصلهٔ مرکز تا مرکز C، طول زنجیر به تعداد گام (حلقه) چنین است:
L = 2C/p + (N1 + N2)/2 + (N2 − N1)² / (4π² × C/p)
C را به همان واحد p بگیرید تا C/p فاصلهٔ مرکز تا مرکز به تعداد گام باشد. یک اشتباه رایج این است که C را به ملیمتر بگذارند و p را اصلاً در نظر نگیرند؛ در این صورت طولی به دست میآید که دهها برابر درازتر است. L را به بالا تا یک عدد کامل، و بهتر است جفت، گرد کنید؛ تعداد حلقهٔ طاق به حلقهٔ آفست (cranked link) نیاز دارد که ضعیفتر است. برای بیشتر انتقالها، فاصلهٔ مرکز تا مرکز 30 تا 50 گام نقطهٔ شروع خوبی است و زاویهٔ پیچش زنجیر روی چرخ زنجیر کوچک باید دستکم حدود 120° باشد.
قدم 5: فاصلهٔ واقعی مرکز تا مرکز
وقتی L گرد شد، فاصلهٔ مرکز تا مرکز دیگر همان مقدار آغازین نیست. فورمول طول را برای C به عقب حل کنید:
C = p/4 × [ A + √(A² − 8 × ((N2 − N1) / 2π)²) ]، که در آن A = L − (N1 + N2)/2
پایهٔ موتور یا سیستم کشش (take-up) را طوری طراحی کنید که شفتها بتوانند در همین فاصله نصب شوند، به اضافهٔ جای تنظیم برای کش آمدن زنجیر در طول عمرش. برای انتقال افقی، افتادگی شاخهٔ شل به اندازهٔ تقریباً 2 تا 3% فاصلهٔ مرکز تا مرکز معمول است؛ رقمی را که سازندهٔ زنجیر شما توصیه میکند، کنترل کنید. اگر فاصلهٔ مرکز تا مرکز ثابت است، به جای آن از یک چرخ هرزگرد (idler) یا کشنده (tensioner) در شاخهٔ شل استفاده کنید.
قدم 6: آیا زنجیر به اندازهٔ کافی مقاوم است؟
انتخاب واقعی زنجیر با جدول ظرفیت توان سازنده برای هر اندازهٔ زنجیر انجام میشود، پس از آنکه توان موتور در یک ضریب سرویس (service factor) ضرب شود: حدود 1.0 برای بارهای هموار که با موتور برقی رانده میشوند، حدود 1.3 برای ضربهٔ متوسط (مثلاً کانوییری که بارش ناهموار ریخته میشود) و 1.5 یا بیشتر برای ضربهٔ سنگین. جدولهای ظرفیت از قبل خستگی صفحههای حلقه، فرسایش پینها و بوشها، و روش روغنکاری برای هر محدودهٔ سرعت را در بر دارند. زنجیرهای چندردیفه بار بیشتری میبرند، اما نه به تناسب مستقیم؛ ضریبهای چندردیفهٔ رایج 1.7 برای زنجیر دوردیفه (duplex) و 2.5 برای زنجیر سهردیفه (triplex) است.
برای انتقالهای آهسته، یک کنترل سریع کشش هم مفید است. کشش طراحی (F × ضریب سرویس) را با کمترین مقاومت کششی زنجیر مقایسه کنید و ضریب اطمینانی در حدود 7 تا 10 انتظار داشته باشید. کتلاگها با هم فرق دارند، پس این را تنها یک کنترل منطقی بدانید، نه جانشین جدول ظرفیت. هرگز مقاومت شکست را بار کاری حساب نکنید: زنجیر غلتکی نباید حتی یک بار هم به نزدیک آن برسد.
مثال حلشده: گیرموتور 5.5 kW که یک کانوییر را با 50 rpm میچرخاند
شفت سر یک کانوییر باید با 50 rpm بچرخد. گیرموتور 5.5 kW را در 150 rpm میدهد. بار، کانوییری با بارریزی ناهموار است، پس ضریب سرویس را 1.3 بگیرید. زنجیر آزمایشی: ANSI 80 یکردیفه، گام 25.4 mm، کمترین مقاومت کششی 12,500 lbf (55.6 kN).
1. نسبت و دندانهها
i = 150 / 50 = 3. N1 = 19 دندانه و N2 = 3 × 19 = 57 دندانه را انتخاب کنید. هر دو طاق هستند و 19 دندانه تغییر سرعت وتری را در حدود 1.4% نگه میدارد.
2. قطرهای گام
D1 = 25.4 / sin(180° / 19) = 25.4 / 0.1646 = 154.3 mm
D2 = 25.4 / sin(180° / 57) = 25.4 / 0.0551 = 461.1 mm
3. سرعت و کشش زنجیر
v = 25.4 × 19 × 150 / 60,000 = 1.21 m/s (72 m/min)
F = 5,500 / 1.2065 = 4,559 N (حدود 4.6 kN)
کنترل تورک: تورک گیرموتور 9,550 × 5.5 / 150 = 350 N·m و تورک شفت سر 9,550 × 5.5 / 50 = 1,050.5 N·m است. F × D2 / 2 = 4,559 × 0.2305 = 1,051 N·m، پس اعداد با هم جور میآیند (تفاوت کوچک از هندسهٔ چندضلعی است). ماشینحساب انتخاب موتور و گیربکس همین تورکها و نسبت گیربکس را برای سمت موتور میدهد.
4. طول زنجیر
با 40 گام (1,016 mm) شروع کنید:
L = 2 × 40 + (19 + 57)/2 + (57 − 19)² / (4π² × 40) = 80 + 38 + 1,444 / 1,579.1 = 118.9 حلقه
به 120 حلقه گرد کنید (جفت، بدون حلقهٔ آفست). طول زنجیر = 120 × 25.4 = 3.048 m.
5. فاصلهٔ واقعی مرکز تا مرکز
A = 120 − 38 = 82؛ ((57 − 19)/2π)² = 6.048² = 36.58
C = 25.4/4 × [82 + √(82² − 8 × 36.58)] = 6.35 × [82 + √6,431.4] = 6.35 × 162.20 = 1,029.9 mm (40.5 گام)
زاویهٔ پیچش روی چرخ زنجیر کوچک = 180° − 2 × asin((461.1 − 154.3) / (2 × 1,029.9)) = 180° − 17.1° = 162.9°، که خیلی بالاتر از 120° است.
6. کنترل مقاومت
توان طراحی برای جدول ظرفیت = 5.5 × 1.3 = 7.15 kW در 150 rpm روی چرخ زنجیر 19 دندانه؛ این را در جدول ANSI 80 سازنده پیدا کنید. به عنوان کنترل کشش، کشش طراحی = 4,559 × 1.3 = 5,926 N و 55,600 / 5,926 = 9.4، که برای یک انتقال آهسته در محدودهٔ 7 تا 10 قرار دارد.
کنترل با واحدهای انگلیسی
5.5 kW = 7.38 hp؛ سرعت زنجیر = 1 in × 19 × 150 / 12 = 237.5 ft/min؛ F = 33,000 × 7.38 / 237.5 = 1,025 lbf، که همان 4,559 N است.
نتیجه
زنجیر ANSI 80-1، چرخ زنجیرهای 19T / 57T، 120 حلقه، فاصلهٔ مرکز تا مرکز 1,030 mm به اضافهٔ جای کشش برای کش آمدن زنجیر. اگر جدول ظرفیت نشان دهد که 7.15 kW در 150 rpm بیشتر از توان یک زنجیر یکردیفهٔ ANSI 80 است، راهها یکی زنجیر دوردیفه (حدود 1.7 برابر ظرفیت) است و دیگری چرخ زنجیر کوچک بزرگتر، که سرعت زنجیر را بالا و کشش را پایین میآورد. وقتی خود کانوییر را کنترل میکنید، ماشینحساب ظرفیت و توان کانوییر تسمهای توان شفت سر را که این زنجیر باید انتقال دهد، به دست میدهد.
زنجیر یا پتهٔ V؟
زنجیر برای سرعتهای کم، تورک زیاد، نسبتهای ثابت، جاهای گرم یا کثیف و انتقالهایی که لغزش در آنها پذیرفتنی نیست، مناسب است. پتهها کمصداترند، به روغنکاری نیاز ندارند و سرعتهای بالاتر و کمی ناهممحوری را بهتر تحمل میکنند. برای موتوری با 1,450 rpm که یک پکه (fan) یا پمپ را میچرخاند، پته اکثراً انتخاب بهتری است؛ رهنمای انتقال قدرت با پتهٔ V ما از همین منطق طول و فاصلهٔ مرکز تا مرکز استفاده میکند.
اشتباهات رایج در اندازهگذاری انتقال زنجیری
- دندانهٔ خیلی کم در چرخ زنجیر کوچک. کمتر از 15 دندانه اثر وتری، سر و صدا و فرسایش را به شدت بالا میبرد.
- فاصلهٔ مرکز تا مرکز با واحد نادرست. فورمول طول به C به تعداد گام نیاز دارد.
- در نظر نگرفتن کش آمدن زنجیر. زنجیرها با فرسایش پینها و بوشها دراز میشوند؛ بسیاری از سازندگان تعویض را در حدود 3% درازشدگی توصیه میکنند، و در انتقالهایی با چرخ زنجیرهای خیلی بزرگ، زودتر.
- انتخاب تنها بر اساس مقاومت شکست. از جدول ظرفیت توان همراه با ضریب سرویس استفاده کنید؛ کنترل کشش تنها یک کنترل تکمیلی است.
- نادیده گرفتن روغنکاری. جدولهای ظرفیت روش روغنکاری ذکرشده برای هر محدودهٔ سرعت را فرض میکنند. زنجیر خشک چندین برابر زودتر فرسوده میشود.
- واحدهای مختلط در سمت توان. پیش از شروع، hp، kgf·m یا lb·ft را با مبدل واحدهای انجنیری تبدیل کنید.
مرجع سریع: فورمولها
- نسبت: i = N2 / N1 = n1 / n2
- قطر گام: D = p / sin(180° / N)
- سرعت زنجیر: v = p × N1 × n1 / 60,000 (m/s، p به mm)
- کشش زنجیر: F = P / v
- تغییر سرعت وتری: 1 − cos(180° / N)
- طول به تعداد حلقه: L = 2C/p + (N1 + N2)/2 + (N2 − N1)² / (4π² C/p)
- فاصلهٔ مرکز تا مرکز: C = p/4 × [A + √(A² − 8((N2 − N1)/2π)²)], A = L − (N1 + N2)/2
برای آشنایی بیشتر با ساختمان و انواع زنجیر، مقالهٔ ویکیپیدیا دربارهٔ زنجیر غلتکی (به انگلیسی) را ببینید. اول دندانهها را انتخاب کنید، سرعت و کشش زنجیر را درست حساب کنید، تعداد حلقهها را به یک عدد جفت گرد کنید و جای کش آمدن زنجیر را در طراحی در نظر بگیرید؛ آن وقت انتقال زنجیری سالها کار خواهد کرد.